गंगापूर शहरातील श्री.मुक्तानंद महाविद्यालय येथे महात्मा गांधी यांच्या जयंती निमित्त व्याख्यान संपन्न “सत्य हेच स्वातंत्र्य आणि स्वातंत्र्य हेच सत्य” : प्रा.जयदेव डोळे

गंगापूर प्रतिनिधी: गंगापूर येथील मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळ संचलित श्री मुक्तानंद महाविद्यालय येथे दि. ७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी
महात्मा गांधी यांच्या १५७ व्या जयंती निमित्त महात्मा गांधी अध्ययन केंद्राच्या वतीने ‘सत्याचे प्रयोग “गांधीजींचे आणि आपले’ या विषयावर विशेष व्याख्यानाचे आयोजन करण्यात आले.बुधवार दि. ७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सकाळी ११.३० वाजता महाविद्यालयाच्या मुख्य सभागृहात हा कार्यक्रम संपन्न झाला.कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी महाविद्यालयाचे प्राचार्य मा. प्रा. डॉ. रामराव चव्हाण होते. प्रमुख वक्ते म्हणून मा. प्रा. श्री.जयदेव डोळे ज्येष्ठ पत्रकार,लेखक व वक्ते छत्रपती संभाजीनगर तसेच मा. श्री. मयूर देवकर, तथ्य तपासक (Fact Checker), छत्रपती संभाजीनगर हे उपस्थित होते., कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक आणि प्रमुख पाहुण्यांचा परिचय महात्मा गांधी अध्ययन केंद्राच्या अध्यक्ष तथा उपप्राचार्य श्रीमती डॉ.वैशाली बागुल मॅडम यांनी केले .प्रमुख मार्गदर्शक ज्येष्ठ पत्रकार प्राध्यापक आणि समाजवादी विचारवंत श्री.जयदेव डोळे यांनी महात्मा गांधींचे सत्याचे प्रयोग आणि वर्तमान परिस्थिती याबद्दल भाष्य केले. गांधींच्या ‘सत्याच्या प्रयोगां’कडे चिकित्सक दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज आहे .महात्मा गांधींचे जीवन म्हणजे सत्याचा शोध घेण्यासाठी केलेल्या प्रयोगांची एक प्रदीर्घ प्रक्रिया होती. गांधीजींनी सत्याला केवळ तात्त्विक किंवा धार्मिक संकल्पना न मानता आचरणाची कसोटी मानले. स्वतःच्या चुका मान्य करणे, त्या चुकांचे परीक्षण करणे आणि त्यातून स्वतःमध्ये परिवर्तन घडवून आणणे, ही त्यांच्या विचारपद्धतीची वैशिष्ट्ये होती.
‘सत्याचे प्रयोग’ या विषयाच्या माध्यमातून गांधीजींच्या जीवनातील सत्य,अहिंसा, आत्मपरीक्षण,नैतिकता आणि सामाजिक जबाबदारी या मूल्यांकडे आजच्या बदलत्या सामाजिक परिस्थितीच्या संदर्भात पाहण्याची संधी विद्यार्थ्यांना मिळाली.गांधीजींच्या विचारांचे अंधानुकरण करण्याऐवजी त्यांच्या विचारांमागील तर्क, नैतिक भूमिका, मर्यादा आणि आजच्या काळातील उपयुक्तता तपासणे आवश्यक आहे. सत्याचा आग्रह हा केवळ वैयक्तिक सद्गुण नसून सामाजिक आणि सार्वजनिक जीवनातील विश्वासाचा आधार आहे, ही बाब या विषयाच्या निमित्ताने अधोरेखित झाली.
आज समाज माध्यमे, मोबाईल आणि डिजिटल माध्यमांमुळे माहितीचा प्रसार अत्यंत वेगाने होत आहे. त्याचबरोबर खोटी माहिती, अफवा, दिशाभूल करणारे संदेश, अर्धसत्य आणि बनावट माहिती यांचे प्रमाणही वाढले आहे. त्यामुळे गांधीजींच्या काळातील ‘सत्याचा शोध’ आणि आजच्या डिजिटल युगातील ‘माहितीची सत्यता तपासणे’ यांच्यात महत्त्वपूर्ण संबंध निर्माण होतो.याच पार्श्वभूमीवर कार्यक्रमात ‘मोबाईलचा विवेकी वापर’ या विषयालाही महत्त्व देण्यात आले. मोबाईल हे ज्ञान, संवाद आणि माहितीचे प्रभावी साधन असले तरी त्याचा अतिरेक, असत्य माहितीचा प्रसार आणि कोणतीही माहिती पडताळणी न करता पुढे पाठविण्याची प्रवृत्ती सामाजिकदृष्ट्या घातक ठरू शकते. त्यामुळे ‘माहिती मिळाली म्हणजे ती सत्य आहे असे नाही; तिची पडताळणी करणे आवश्यक आहे’, हा विवेक विद्यार्थ्यांनी विकसित करणे गरजेचे आहे.
Fact Checking आणि गांधींच्या सत्याग्रहातील साम्य
तथ्य तपासक मा. श्री. मयूर देवकर यांच्या उपस्थितीमुळे कार्यक्रमाला समकालीन संदर्भाची विशेष जोड मिळाली. आजच्या काळात एखादी माहिती स्वीकारण्यापूर्वी तिचा स्रोत, संदर्भ, पुरावा आणि विश्वसनीयता तपासणे आवश्यक आहे. हीच चिकित्सक वृत्ती गांधीजींच्या सत्यशोधक भूमिकेशी काही प्रमाणात जोडता येते.
गांधीजी कोणतीही भूमिका स्वीकारताना तिचे नैतिक परिणाम आणि स्वतःच्या आचरणाशी असलेले नाते तपासत असत. त्याचप्रमाणे आजच्या विद्यार्थ्यांनीही ‘ऐकले म्हणून सत्य’, ‘व्हायरल झाले म्हणून सत्य’ किंवा ‘बहुसंख्य लोक मानतात म्हणून सत्य’ असा निष्कर्ष न काढता पुराव्यावर आधारित विचार करण्याची सवय लावणे आवश्यक आहे.
गांधीजींच्या विचारांचा गौरव करताना त्यांच्या विचारांचे चिकित्सक मूल्यमापन करणेही तितकेच आवश्यक आहे. गांधीजींच्या सत्य, अहिंसा, स्वदेशी, ग्रामस्वराज्य, नैतिक राजकारण आणि सामाजिक समतेच्या विचारांनी भारतीय सार्वजनिक जीवनावर मोठा प्रभाव टाकला. मात्र त्यांच्या काही सामाजिक व राजकीय भूमिकांवर समकालीन विचारवंतांनी प्रश्नही उपस्थित केले आहेत.विशेषतः जातिव्यवस्था, अस्पृश्यता, सामाजिक समता आणि आधुनिक राजकीय संघर्षाच्या पद्धती यांसंदर्भात गांधीजींच्या विचारांचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसारख्या समकालीन विचारवंतांच्या भूमिकेशी तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे गांधीविचारांचा अभ्यास हा केवळ गौरवापर न राहता प्रश्न विचारणारा, पुराव्यांवर आधारित आणि चिकित्सक असणे महत्त्वाचे आहे.
‘सत्याचे प्रयोग’ ही संकल्पना याच दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. गांधीजींनी स्वतःच्या जीवनालाच प्रयोगशाळा मानले. त्यामुळे त्यांच्या विचारांचे अंतिम सत्य म्हणून अनुकरण करण्यापेक्षा त्यांनी केलेल्या प्रयोगांची पद्धत—प्रश्न विचारणे, आत्मपरीक्षण करणे, चूक मान्य करणे आणि आवश्यक तेथे भूमिका बदलणे—आजच्या पिढीने आत्मसात करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
आजच्या स्पर्धात्मक आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात विद्यार्थ्यांसमोर माहितीची कमतरता नसून योग्य माहिती निवडण्याचे आव्हान आहे. त्यामुळे विवेक, चिकित्सक विचार, सत्यशोधन, नैतिक जबाबदारी आणि सामाजिक संवेदनशीलता या मूल्यांची आवश्यकता अधिक आहे.
महात्मा गांधींच्या जयंतीच्या निमित्ताने आयोजित करण्यात आलेल्या या कार्यक्रमाने गांधीजींच्या विचारांना केवळ इतिहासापुरते मर्यादित न ठेवता आजच्या डिजिटल समाजाशी, पत्रकारितेशी, माहितीच्या विश्वसनीयतेशी आणि विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.
कार्यक्रमास उपप्राचार्य डॉ. वैशाली बागुल, उपप्राचार्य डॉ. बी. टी. पवार, उपप्राचार्य डॉ. विशाल साबणे, डॉ.विवेकानंद जाधव (IQAC समन्वयक), डॉ. विजय आहेर (प्रबंधक) आणि डॉ. हरीराम सातपुते (पर्यवेक्षक) यांची प्रमुख उपस्थिती होती.
कार्यक्रमाच्या आयोजनासाठी प्रा. आर. एम. सरवदे, डॉ. एस. बी. गायकवाड आणि श्रीमती डॉ. एस. जी. बडे यांनी संयोजन समितीच्या माध्यमातून परिश्रम घेतले.महात्मा गांधींच्या १५७व्या जयंतीनिमित्त आयोजित हे व्याख्यान गांधीजींच्या जीवनातील सत्यशोधनाच्या प्रयोगांना आजच्या डिजिटल युगातील सत्य-असत्याच्या प्रश्नांशी जोडणारे ठरले.
‘सत्य’ हे केवळ गांधीजींच्या जीवनाचे मूल्य नसून आजच्या लोकशाही समाजातील जबाबदार नागरिकत्वाचा आधार आहे. त्यामुळे गांधीजींच्या सत्याच्या प्रयोगांची खरी उपयुक्तता त्यांच्या शब्दांचे अनुकरण करण्यात नसून त्यांच्या प्रमाणेच सतत सत्याचा शोध घेणारी आणि स्वतःचे आत्मपरीक्षण करणारी वृत्ती विकसित करण्यात आहे, हा संदेश या व्याख्यानातून प्रभावीपणे अधोरेखित झाला.
कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन प्रा.रामदास पांचाळ,व आभार प्रदर्शन प्रा.आर.एम.सरवदे यांनी केले.